اولین کاربرد واژهٔ «پهلویسم»: بررسی تاریخی و زمینه ‌های پیدایش.

راگو کندری دبیر اندیشکده شهوند.

چکیده

واژهٔ «پهلویسم» از کلیدواژه ‌های مهم در مطالعات تاریخ معاصر ایران است. این واژه نه صرفاً به دودمان پهلوی، بلکه به یک مکتب فکری و ایدئولوژی حکومتی اشاره دارد که در دهه ‌های ۱۳۳۰ و ۱۳۴۰ شمسی به ‌تدریج شکل گرفت. هدف این مقاله شناسایی نخستین کاربرد رسمی واژهٔ «پهلویسم» و تحلیل زمینه ‌های تاریخی و فکری ظهور آن است. بر پایهٔ منابع معتبر، نخستین کاربرد مدون این اصطلاح به کتاب «پهلویسم – مکتب نو» اثر منوچهر هنرمند (۱۳۴۵) بازمی‌گردد که در بحبوحهٔ «انقلاب سفید» نوشته شد. این مقاله، ضمن تبیین مفهوم «پهلویسم» و تمایز آن از واژهٔ تاریخی «پهلوی»، به بررسی نقش ملی‌گرایی، مدرنیزاسیون و تمرکزگرایی در شکل‌گیری این مکتب می‌پردازد.

واژگان کلیدی

پهلویسم، تاریخ معاصر ایران، ایدئولوژی پهلوی، انقلاب سفید، ملی‌گرایی.

۱. مقدمه

تحلیل تاریخ معاصر ایران بدون شناخت مفاهیمی که در گفتمان سیاسی و فکری این دوره شکل گرفتند، امکان‌پذیر نیست. «پهلویسم» از جمله این مفاهیم است که به ‌ویژه در دوران محمدرضا شاه پهلوی اهمیت یافت. این اصطلاح فراتر از توصیف یک سلسلهٔ پادشاهی، به‌عنوان نام یک مکتب سیاسی–ایدئولوژیک مطرح شد که اهدافی چون مدرنیزاسیون، ملی‌گرایی و تمرکز قدرت را دربرمی‌گرفت  . پرسش اصلی این مقاله آن است که واژهٔ «پهلویسم» نخستین ‌بار در چه زمانی و در چه بستر تاریخی وارد ادبیات سیاسی ایران شد؟

۲. مفهوم ‌شناسی «پهلویسم» و تمایز آن از «پهلوی»

«پهلوی» به‌عنوان واژه‌ای کهن، به خط و زبان پارسی میانه و حتی به قوم پارت بازمی‌گردد (Boyce, 1982). اما «پهلویسم» مفهومی مدرن است که در قرن بیستم به ‌کار گرفته شد تا یک مکتب حکومتی را توصیف کند. این مکتب می‌کوشید از ترکیب ارجاعات به ایران باستان و ایده ‌های مدرن غربی، چارچوبی بومی برای مدرنیزاسیون ارائه دهد. تمایز این دو واژه برای فهم درست متون تاریخی ضروری است .

۳. ضرورت ایدئولوژیک پهلویسم

دهه ‌های ۱۳۳۰ و ۱۳۴۰ شمسی برای ایران دوره‌ای پرتنش بود: در سطح بین‌المللی، ایران به‌عنوان متحد ایالات متحده در برابر نفوذ شوروی نقش مهمی ایفا می‌کرد (Bill, 1972). در سطح داخلی، رژیم با جریان‌های فکری و سیاسی رقیب مواجه بود (Keddie, 2003). در چنین شرایطی، نیاز به یک ایدئولوژی رسمی که بتواند اصلاحات اقتصادی–اجتماعی و سیاست‌های مدرنیزاسیون را مشروعیت‌بخشد، احساس می‌شد. «پهلویسم» پاسخی به این نیاز بود.

۴. نخستین کاربرد رسمی واژهٔ «پهلویسم»

مطالعهٔ منابع نشان می‌دهد که نخستین کاربرد رسمی و مدون واژهٔ «پهلویسم» در کتاب زیر ثبت شده است: هنرمند، منوچهر. (۱۳۴۵). پهلویسم – مکتب نو. تهران: [ناشر]. این کتاب که در اردیبهشت ۱۳۴۵ (مه ۱۹۶۶) و در اوج «انقلاب سفید» منتشر شد، پهلویسم را به‌عنوان «مکتب نو» معرفی کرد (Honarmand, 1966).

آقای خسرو فروهر  ادعا میکند که مبتکر اصطلاح پهلویسم است.  احتمالا کتاب و واژه #پهلویسم قبل از بدنیا آمدن خسرو فروهر چاپ شده.

۵. «انقلاب سفید» به‌عنوان بستر تکوین پهلویسم

«انقلاب سفید» مجموعه‌ای از اصلاحات بنیادین بود که در سال ۱۳۴۲ آغاز شد (Pahlavi, 1967): اصلاحات ارضی، حق رأی زنان، سپاه دانش و گسترش آموزش، صنعتی‌سازی سریع. این اصلاحات برای آنکه مشروعیت یابد، نیازمند یک چارچوب فکری بود. «پهلویسم» درست در همین بستر به‌عنوان ایدئولوژی پشتیبان مطرح شد.

۶. ارکان اصلی پهلویسم

۷. نتیجه ‌گیری

«پهلویسم» فراتر از یک اصطلاح تاریخی، تبلور تلاشی است که حکومت پهلوی برای ساختن یک هویت ملی و پیشبرد مدرنیزاسیون در دوره‌ای پرچالش از تاریخ ایران به ‌کار بست. نخستین کاربرد رسمی این واژه در کتاب «پهلویسم – مکتب نو» (۱۳۴۵) ثبت شده و این اثر همچنان نقطهٔ مرجع برای پژوهشگران به‌شمار می‌آید. بررسی «پهلویسم» نه‌تنها برای فهم سیاست‌های گذشته، بلکه برای تحلیل گفتمان‌های امروزین دربارهٔ هویت و توسعهٔ ایران اهمیت دارد.

منابع (نمونه)
هنرمند، منوچهر. (۱۳۴۵). پهلویسم – مکتب نو. تهران: [ناشر].

میلانی، عباس. (۱۳۷۸). معمای هویدا. تهران: نشر نگاه.

آبراهامیان، یرواند. (۱۳۹۶). ایران بین دو انقلاب. ترجمهٔ کاظم فیروزمند. تهران: نشر نی.

کدی، نیکی. (۱۳۸۲). ایران مدرن. ترجمهٔ محمدرضا صفار. تهران: نشر نی.

Katouzian, H. (2009). The Persians: Ancient, medieval and modern Iran. Yale University Press.

Pahlavi, M. R. (1967). Mission for my country. Hutchinson.